“Maak ventilatie ook bij renovaties verplicht”
“Wie een woning grondig renoveert, maakt het gebouw vaak bijna even luchtdicht en goed geïsoleerd als een nieuwbouw. Waarom is ventilatie dan niet verplicht in renovaties?”. Deze vraag staat hoog op de agenda van Ventibel, de Belgische belangenorganisatie voor de ventilatiesector. We spraken met voorzitter Yves Lambert en secretaris-generaal Luc Dedeyne.
Yves Lambert draait al dertig jaar mee in de ventilatiewereld. Hij bouwde bij ventilatieproducent Renson een carrière uit, van sales tot zijn huidige functie als public affairs manager. Onlangs werd hij herverkozen als voorzitter van Ventibel, de Belgische beroepsfederatie voor ventilatie. Daarnaast is hij vice president van Evia, de Europese ventilatie-associatie. Yves is ook actief in de zonweringsector, onder meer als ondervoorzitter van Verozo, de Belgische Beroepsvereniging Zonwering en Rolluiken.
Luc Dedeyne is architect van opleiding en richt zich al sinds het begin van zijn carrière op energiezuinig bouwen. Vandaag blijft hij in beperkte mate actief als architect om de voeling met de praktijk te behouden. Daarnaast werkt hij als energieconsulent bij Bouwunie en als lesgever rond EPB en EPC bij SBM en Vives. Hij is ventilatieverslaggever, verantwoordelijk voor het ontwerpen, meten en inregelen van ventilatie-installaties, en is secretaris-generaal van Ventibel.
Isoleren en ventileren gaan hand in hand
Ventibel vertegenwoordigt de ventilatiesector bij beleidsmakers zoals het Vlaams Energie- en Klimaatagentschap (VEKA), het Brussels Leefmilieu en Le Service public de Wallonie (SPW). In die gesprekken staat één vraag hoog op de agenda: ‘Hoe kan ventilatie ook in renovaties structureel worden ingebed?’
Bij nieuwbouw en vergunningsplichtige renovaties is de regelgeving duidelijk: een ventilatiesysteem is verplicht in Vlaanderen, Brussel en Wallonië. Maar voor renovaties waarvoor er geen vergunning is vereist, geldt er tot op vandaag geen ventilatieplicht. Zo zijn alle werken binnen het bestaand volume van een woning in principe vrijgesteld van vergunningsplicht. Daaronder vallen ook het plaatsen van binnenisolatie, het na-isoleren van spouwmuren, het vervangen van ramen, enz.
“Nochtans gaan isoleren en ventileren hand in hand”, verduidelijkt Yves Lambert. “Wanneer een oudere woning wordt geïsoleerd, wordt de woning luchtdichter. De spleten en kieren, en dus ook de natuurlijke luchtopeningen, worden zo afgesloten. Hierdoor kunnen zonder ventilatie vochtproblemen, schimmels en een slechte binnenluchtkwaliteit snel de kop opsteken, met alle gezondheidsrisico’s van dien.”
“We moeten af van de gedachte dat ventilatie een kost is, neen, het is een gezondheidswinst”, vervolgt Lambert. “Bovendien wordt er vandaag alleen geventileerd wanneer en waar het nodig is. Ventilatiesystemen die overuren draaien terwijl er niemand thuis is, behoren namelijk tot het verleden. Nu zijn vraaggestuurde systemen, o.a. door de sterk gedaalde prijs van sensoren, de norm geworden. Die meten continu de luchtkwaliteit op CO2, VOC's, enz. en passen het ventilatiedebiet daarop aan.”
“Wanneer een oudere woning wordt geïsoleerd, wordt de woning luchtdichter en kunnen vochtproblemen, schimmels en een slechte binnenluchtkwaliteit snel de kop opsteken"
Ventileren op maat van de renovatie
“Er zijn ook almaar meer oplossingen op maat van renovaties”, vervolgt Luc Dedeyne. “Zo beschrijft Buildwise in hun Innovation Paper 41 acht verschillende ventilatieconcepten die ventilatie in renovatie flexibeler en haalbaarder maken. Daarbij gaat het om varianten op systeem C en D.”
Ventilatie in renovatie is immers complexer dan in nieuwbouw. In bestaande woningen is er niet altijd voldoende ruimte voor ventilatiekanalen of een ventilatiegroep. Soms zijn natuurlijke toevoeropeningen ook moeilijk te realiseren, bijvoorbeeld wanneer de ramen behouden blijven. Daarnaast speelt de kostprijs vaak een belangrijke rol: bij renovaties krijgen investeringen in isolatie of verwarming meestal voorrang.
Daardoor is het in bestaande gebouwen niet altijd mogelijk om een volledig ventilatiesysteem C of D te installeren. “Net daarom zijn de alternatieve concepten die Buildwise beschrijft zo belangrijk”, zegt Dedeyne. “Neem bijvoorbeeld het systeem C hal (zie tabel). Daarbij voorzie je enkel natuurlijke toevoer in de inkomhal, bv. door een toevoerrooster te integreren in het klein raampje dat je in oudere woningen vaak boven de voordeur ziet. In de ruimtes zelf wordt er vervolgens afvoer voorzien. Dat kan via afzonderlijke toestellen of via een centraal systeem.”
“Een bijkomend voordeel is dat installaties die al aanwezig zijn, niet altijd moeten worden vervangen. Een bestaande oplossing in de badkamer hoef je dus niet zomaar weg te gooien, maar kan worden gecombineerd met een ander ventilatiesysteem”, aldus Dedeyne.
Ventilatie hoog op de Europese agenda
Al blijkt ventilatie structureel inbedden in renovatie geen eenvoudige oefening. “Waar nieuwbouwprojecten een duidelijk traject volgen – met architect, vergunning en EPB-eisen – verlopen renovaties vaak gefaseerd en zonder architect. Handhaving en controle zijn daardoor complexer”, aldus Yves Lambert.
Toch werden er al stappen gezet. Zo slaagde Ventibel erin om ventilatie te koppelen aan de Vlaamse labelpremie. Wie zijn woning grondig renoveerde en een beter EPC-label behaalde, kon een bijkomende premie krijgen voor ventilatie. “Daar is veel voorbereidend werk in gekropen, samen met VEKA,” aldus Lambert. “Er werd een inspectieprotocol uitgewerkt en er zijn opleidingen georganiseerd.” De premie - tot 1.000 euro - moest renovaties niet alleen energiezuiniger, maar ook gezonder maken. De maatregel werd echter kort na de invoering, om budgettaire redenen, opnieuw geschrapt. “Een gemiste kans voor de luchtkwaliteit in renovaties.”
Nochtans heeft Europa luchtkwaliteit ook hoger op de agenda gezet. In de herziening van de Energy Performance of Buildings Directive (EPBD) uit 2024 krijgt binnenluchtkwaliteit voor het eerst een prominente plaats. “Naast energie-efficiëntie wordt nu ook gekeken naar temperatuur, luchtvochtigheid, ventilatie en vervuilende stoffen – samengebracht onder de noemer ‘indoor environmental quality’, aldus Lambert. “Lidstaten zullen die parameters moeten monitoren, eerst in niet-residentiële gebouwen en later ook in woningen.”
Voor Ventibel is dat een belangrijke hefboom. “We hopen dat dit een aanzet geeft om ventilatie ook bij renovaties ernstig te herbekijken”, verduidelijkt Luc Dedeyne. “Zeker omdat de gewesten werken aan een samenvoeging van EPB en EPC, die vanaf 2030 van kracht zou worden. Dat biedt kansen om ventilatie-eisen structureel mee te nemen.”
"Nu zijn vraaggestuurde systemen, o.a. door de sterk gedaalde prijs van sensoren, de norm geworden. Die meten continu de luchtkwaliteit op CO2, VOC's, enz. en passen het ventilatiedebiet daarop aan"
Daarnaast moet ventilatie volgens Dedeyne expliciet deel uitmaken van het Vlaamse Gebouwenrenovatieplan 2050 waarbij woningen warmtepompklaar moeten gemaakt worden. “Er bestaat eigenlijk een logische volgorde van maatregelen, maar die wordt vandaag nog te vaak overgeslagen, zeker bij renovaties.”
“Er wordt meteen gedacht aan isoleren en vervolgens een warmtepomp installeren”, vervolgt Dedeyne. “Maar wij hebben duidelijk gemaakt dat daar nog twee cruciale stappen aan voorafgaan: luchtdichtheid en ventilatie.”
“Eerst moet je de luchtdichtheid van de woning verbeteren. Dat kan vaak met relatief eenvoudige en betaalbare ingrepen, zoals het dichten van kieren en spleten. Voor ongeveer duizend euro kan je al een groot verschil maken. Pas daarna komt ventilatie aan bod. Een goed ventilatiesysteem werkt namelijk veel efficiënter in een luchtdichte woning. Als je lucht afzuigt uit een badkamer waar ramen vol spleten zitten, dan trek je vooral buitenlucht naar binnen in plaats van de vochtige lucht efficiënt af te voeren. Het duurt dan veel langer voor de ruimte echt droog is.”
“Ik begin zelfs meer en meer te denken dat ventilatie-installateurs zich ook zouden moeten bezighouden met de luchtdichtheid van bestaande gebouwen. Waar zitten de kieren en spleten? Dat is tenslotte ook in het belang van de goede werking van hun eigen installatie", aldus Dedeyne.
Kwaliteitskader brengt veel voordelen
“Want de kwaliteit van de ventilatie staat of valt met de uitvoering. We willen voor renovaties eigenlijk eenzelfde aanpak als in nieuwbouw in Vlaanderen”, aldus Lambert. “Vlaanderen en Frankrijk hebben als enige een kwaliteitskader ontwikkeld voor ventilatie-installaties. Zo moet er vóór de start van de werken een voorontwerp van het ventilatiesysteem worden opgemaakt en dient er na afloop een ventilatieprestatieverslag te worden opgesteld, waarin onder meer de debieten worden gecontroleerd.”
“Die kwaliteitscontrole was echt wel noodzakelijk,” zegt Luc Dedeyne. “Vandaag ligt de kwaliteit van geïnstalleerde ventilatiesystemen zeer hoog en zijn de cowboys eruit. Geen enkele techniek wordt zo streng gecontroleerd als ventilatie. In Brussel en Wallonië, waar zo’n kwaliteitskader ontbreekt, zien we bij controles vaak een duidelijk lagere kwaliteit van de uitgevoerde werken. Een kwaliteitskader zou daar zeker geen overbodige luxe zijn.”
“Bovendien zien we daar ook meer oneerlijke concurrentie”, vult Yves Lambert aan. “Offertes voor een degelijk ventilatiesysteem met gespecificeerde leidingen en componenten worden er weggeconcurreerd door goedkopere offertes zonder specificaties. Hoewel de offertes voor de eindgebruiker op het eerste gezicht vergelijkbaar lijken, laat de kwaliteit van de goedkoopste oplossing in de praktijk vaak te wensen over. Dat komt het imago van ventilatie natuurlijk niet ten goede.”
“Ik raad installateurs trouwens aan om een offerte altijd samen met de klant te overlopen”, zegt Luc Dedeyne. “Neem nu een eenvoudig voorbeeld: jij voorziet drie ventielen in de living, terwijl een concurrent er maar twee opneemt. Maar dat extra ventiel zorgt net voor een lager verbruik, minder lawaai en een kleinere opvoerhoogte. Belangrijke verschillen dus, die de klant moet kennen om een doordachte keuze te kunnen maken.”
Het is immers belangrijk dat ventilatie correct wordt begrepen. “Luchtreinigers bijvoorbeeld worden vaak als alternatief gepositioneerd, maar dat klopt niet”, aldus Yves Lambert. “De meeste luchtreinigers doen helemaal niet wat ze zeggen, en als ze al worden gebruikt dan is dat enkel aanvullend. Het vervangt zeker geen ventilatiesysteem. Ventilatie betekent lucht verversen: toevoer én afvoer.”
MEET EN RAPPORTEER JE VENTILATIE-INSTALLATIE ZELF
“Waar liggen vandaag de grootste opportuniteiten voor installateurs? Vooral in kwaliteit en expertise”, zegt Luc Dedeyne. “Ik geef opleidingen aan installateurs die ventilatiesystemen meten en inregelen. Eigenlijk zou elke installateur zijn eigen installatie zelf moeten inregelen, meten én rapporteren, in plaats van dat over te laten aan een externe partij.”
Volgens Dedeyne loopt het daar vandaag nog te vaak mis. “Sommige meetfirma’s zijn weinig geïnteresseerd in het correct bijsturen van een installatie. Integendeel: als ze later nog eens moeten terugkomen, kunnen ze opnieuw een factuur sturen. Ik ken gevallen waar een eerste meting 150 euro kost en een tweede bezoek 250 euro. Dan hebben ze er bijna belang bij dat het debiet in de badkamer net 45 in plaats van 50 m³/u bedraagt.”
De installateur zelf kent de installatie bovendien het best, benadrukt hij. “Soms zijn bepaalde kanalen bijvoorbeeld gekoppeld in de dikte van een tussenvloer. Dat zie je niet tijdens een meting, maar de uitvoerder weet dat wel en kan daar gericht op bijsturen. Daarom pleit ik ervoor dat installateurs zelf de verantwoordelijkheid opnemen voor het meten en inregelen van hun systemen.”
Tegelijk waarschuwt Dedeyne ervoor om zich niet te verliezen in zaken buiten het mechanische ventilatiesysteem. “Neem bijvoorbeeld de meting van doorstroomopeningen bij systeem D. Dat gaat dan over spleten onder binnendeuren. Soms zit daar een overgangsprofiel tussen vloer en tapijt waardoor die opening te klein wordt. Als dat nadien aangepast moet worden, moet degene die die spleten gemeten heeft opnieuw langskomen om alles te controleren. Mijn advies aan installateurs is daarom: focus op je mechanisch deel en blijf weg van de rest.”
