Water besparen in publiek sanitair is niet zonder risico's

De juiste balans tussen verbruik, hygiëne en technische betrouwbaarheid

Een lekkend toilet, een kraan die blijft lopen of een douche die onnodig lang aanstaat. In publiek sanitair kan ongemerkt veel water verloren gaan. Met onder meer elektronische kranen en automatische spoelsystemen kan er duurzaam worden bespaard. Maar wie slim wil besparen, moet ook rekening houden met comfort, legionellabeheer en technische betrouwbaarheid.

Emma Macker - 6 mei 2026

Verbruik en dimensionering

Het waterverbruik in een gebouw hangt af van het type sanitair toestel en hoe vaak dat toestel wordt gebruikt. Voor woningen zijn er tal van vuistregels, maar bij grote, complexe installaties komt er een studiebureau aan te pas. Dit geldt ook voor publieke gebouwen zoals scholen, sporthallen, kantoren en ziekenhuizen. De studiebureaus dragen de eindverantwoordelijkheid en bekijken de debieten, piekdebieten en maximale hoeveelheden.

Welke leidingdiameters zijn nodig om een goede doorstroom te garanderen? Dit wordt berekend op basis van het gebruik van het gebouw, het aantal personen en het aantal toestellen. In ziekenhuizen wordt er bijvoorbeeld gekeken naar het aantal ziekenhuisbedden.

Bij toiletten gaat het vooral om het spoelvolume per spoelbeurt. Bij oudere toiletten is er zo'n 9 liter nodig voor een grote spoeling, terwijl dat bij nieuwere toiletten slechts 6 liter is voor een grote spoeling en 3 liter voor een kleine spoeling. Gemiddeld bedraagt het volume van een spoeling dan 3,75 liter.

Een belangrijk aandachtspunt is dat overdimensionering belangrijke gevolgen kan hebben. Als een leiding een te grote diameter heeft, stroomt het water trager. Dit kan ervoor zorgen dat de spoeling minder optimaal werkt, het langer duurt voordat warm water het tappunt bereikt en het risico op bacteriegroei in de leiding toeneemt. Dit kan uiteindelijk ook gevolgen hebben voor de gezondheid van de gebruiker.

De juiste temperatuur is van vitaal belang om legionella tegen te gaan

Broeihaard

De belangrijkste bacterie die we in het water kunnen vinden, is legionella. Legionella in water is vooral gevaarlijk bij verspreiding via de lucht, namelijk wanneer bacteriën via fijne druppels worden ingeademd. Dat kan onder meer bij koelinstallaties, douches en kranen met verneveling.

Voor mensen met een verzwakt immuunsysteem kan dat fatale gevolgen hebben. Daarom is het zo belangrijk om legionella in publieke gebouwen te bestrijden, denk aan ziekenhuizen en rusthuizen.

De juiste temperatuur is van vitaal belang om legionella tegen te gaan. Koud water moet onder 25 °C blijven, terwijl warm water boven 50 °C moet blijven. Daarnaast spelen ook circulatieleidingen een grote rol: water moet namelijk blijven circuleren. Wanneer het water vanuit de warmwaterproductie naar tappunten vertrekt, moet het water bij terugkomst nog steeds boven 50 °C bedragen. Het kan dus zijn dat het water bijvoorbeeld aan 60 °C moet vertrekken om die temperatuur op het einde te behalen.

Die circulatieleiding heeft bovendien ook een praktisch en energetisch voordeel. Ze zorgt ervoor dat warm water sneller beschikbaar is aan de tappunten, waardoor gebruikers minder lang moeten wachten en er minder water verloren gaat. Hoe snel het warme water effectief aankomt, hangt sterk samen met een correcte dimensionering van de leidingen. Die bepaalt niet alleen het comfort aan het tappunt, maar ook of de circulatie voldoende blijft om de gewenste temperaturen in stand te houden.

Energieverbruik

De grootste energieverliezen bij warm water zitten in de opslag en leidingen. Warmwaterleidingen moeten op temperatuur blijven. Dat is in eerste instantie belangrijk voor het bestrijden van legionella, maar ook om zo min mogelijk energieverlies te hebben. Isolatie is hierbij elementair, want anders kan je tientallen watt per meter verliezen. De isolatie moet rond de buis worden aangebracht. Hierbij is een goede aansluiting noodzakelijk.

Maar warmteverlies is niet alleen een aandachtspunt bij warme leidingen. Ook koudwaterleidingen moeten worden beschermd tegen ongewenste warmte-invloeden. Wanneer leidingen met koud water door warme ruimtes lopen, ontstaat er een risico op condensvorming en kan het koude water opwarmen. Daarom worden warmwater- of verwarmingsleidingen en koude schachten in gebouwen steeds vaker fysiek van elkaar gescheiden. Zo blijft koud water koud en koelt warm water minder snel af.

Waterbesparende kranen en douches

In publiek sanitair is het waterverbruik vaak moeilijk voorspelbaar. Het aantal gebruikers varieert, kranen worden intensief gebruikt en blijven soms langer lopen dan nodig. Daarom zijn oplossingen die het verbruik automatisch beperken bijzonder interessant.

Zelfsluitende en elektronische kranen

Een klassieke wastafelkraan verbruikt al snel 9 liter per minuut. Bij zelfsluitende wastafelkranen daalt dat naar ongeveer 3 liter per minuut, goed voor amper een derde van het verbruik. Bij elektronische kranen laat de sensor enkel water stromen wanneer er handen worden gedetecteerd.

Dat maakt vooral een groot verschil in gebouwen met veel gebruikers, zoals scholen met honderden leerlingen. Tegelijk wordt het waterverbruik beter controleerbaar: de kraan blijft niet onnodig lopen en elke gebruiksbeurt wordt automatisch begrensd. Daarnaast kan een straalregelaar het debiet gaan verlagen.

Op het vlak van hygiëne en legionellabeheersing bieden vooral elektronische kranen voordelen: ze werken contactloos en kunnen automatische hygiënespoelingen uitvoeren. Bij zelfsluitende kranen met manuele drukknop is dat voordeel beperkter, omdat de gebruiker de drukknop wel moet aanraken en automatische spoelingen niet mogelijk zijn.

Geautomatiseerde douches

Ook bij douches valt er veel winst te behalen. Door hun hogere debiet en langere gebruiksduur ligt het waterverbruik er al snel een stuk hoger dan bij wastafelkranen. Daarom worden in publiek sanitair steeds vaker waterbesparende douchekoppen en getemporiseerde bedieningen toegepast. Die zorgen ervoor dat de douche automatisch stopt en dus niet langer blijft lopen dan nodig. Tegelijk kan het debiet worden begrensd, vaak tot ongeveer 6 liter per minuut.

Bij douches speelt niet alleen het waterverbruik, maar ook de waterkwaliteit een belangrijke rol. Omdat gebruikers fijne waternevel kunnen inademen, is het risico op een legionellabesmetting groter dan bij gewone kranen. De kwaliteit van het drinkwater en een correcte temperatuurbeheersing blijven daarom essentieel.

Automatisering kan daarbij helpen om het verbruik beter onder controle te houden. In publieke gebouwen kan een douche die blijft aanstaan of blijft druppelen lange tijd onopgemerkt blijven. Door het verbruik te monitoren, kunnen afwijkingen sneller worden opgespoord en aangepakt.

Waterloze urinoirs besparen water, maar vereisen tegelijkertijd meer onderhoud en schoonmaak

Waterbesparende toiletten

In publieke gebouwen vormen lekkende toiletten een groot risico op waterverspilling. Op plaatsen zoals scholen kunnen toiletten tot wel 200 keer per dag worden gebruikt. Door dat intensief gebruik kunnen vlotters en jachtbakken sneller slijten. Directe spoelsystemen zonder reservoir, waarbij de druk van het waternet gebruikt wordt, kunnen die snelle slijtage vermijden en voorkomen bovendien stilstaand water, kalkaanslag en vuilophoping.

Ook slecht werkende dichtingen kunnen ervoor zorgen dat toiletten blijven doorlopen zonder dat iemand het merkt. Dat maakt monitoring des te belangrijker.

Een grote spoeling verbruikt gemiddeld 6 liter water, terwijl er 3 liter water nodig is voor een kleine spoeling. Op vraag van de klant kan dit worden verlaagd naar bijvoorbeeld 4 en 2 liter, maar dan moet er wel rekening worden gehouden met het ontwerp van de afvoerinstallatie. Dat is een kritiek punt bij renovaties, want bestaande afvoerleidingen zijn vaak ontworpen voor hogere spoelvolumes. Tegelijk blijven de vaste stoffen die je doorspoelt even groot en moeten die nog steeds door dezelfde afvoerleidingen worden getransporteerd, maar nu met een minimale hoeveelheid aan water.

In scholen is waterbesparing niet altijd een zwart-witverhaal. Een dubbele spoelknop lijkt interessant, maar kinderen weten niet altijd wanneer ze de kleine of grote spoeling moeten gebruiken. Daardoor kan papier in de afvoer blijven zitten, met verstoppingen als gevolg. In sommige gevallen kan het daarom interessanter zijn om te werken met een systeem waarbij enkel de grote spoeling wordt gebruikt. Dat verbruikt weliswaar meer water per spoelbeurt, maar kan achteraf grotere problemen vermijden. Soms is iets meer water gebruiken dus verstandiger dan verkeerd besparen.

Urinoirs

Ook bij urinoirs kan waterbesparing tot problemen leiden. Waterloze urinoirs besparen water, maar vereisen tegelijkertijd meer onderhoud en schoonmaak. Er kunnen namelijk resten achterblijven, waardoor geurhinder kan ontstaan.

Wanneer er te weinig wordt gespoeld, vooral met hard water, kan aanslag of urinesteen zich opstapelen aan de binnenkant van de afvoerleidingen. Dit verkleint de binnendiameter van de leidingen, met verstoppingen als gevolg. Spoel daarom regelmatig en gebruik verzacht water.

Om verstoppingen te voorkomen en tegelijkertijd water te besparen, bieden elektronische urinoirspoelers met massamodus een alternatief. Tijdens piekmomenten, bijvoorbeeld tijdens de pauze van een theatervoorstelling, volgt er een kleine spoeling na elke gebruiker. Pas na enkele minuten zonder gebruik, volgt een volledige spoeling. Op deze manier beperk je het verbruik tijdens piekmomenten, maar zorg je voor een grondige spoeling nadien.

Regenwater & grijs water

In publieke gebouwen wordt tegenwoordig vaak regenwater gebruikt bij de spoelingen van publieke toiletten en urinoirs. In principe kan regenwater ook worden gebruikt bij wastafels, bijvoorbeeld om je handen te wassen, maar dan moet er wel worden aangegeven dat het water niet drinkbaar is.

Regenwater is namelijk vervuild door onder meer de lucht, dakbedekking en vogels. Ook is de samenstelling afhankelijk van de plaats waar de regen is gevallen. Daarom moet regenwater aan verschillende kwaliteitseisen voldoen. Zo kan het water dankzij koolstoffilters en UV worden behandeld. Voor de behandeling ervan kan je terecht bij gespecialiseerde firma's. Tijdens periodes van droogte kan de regenwaterput worden bijgevuld met stadswater.

In tijden waar drinkwater alsmaar schaarser en duurder wordt, is het gebruik van regenwater bij toiletspoeling stilaan onontbeerlijk.

Ook grijs water kan in de toekomst een oplossing bieden, maar daarvoor is meer onderzoek nodig. Omdat grijs water afvalwater is - afkomstig van onder meer het bad, douches, en lavabo's - bevat het veel zeepresten en andere stoffen. Die stoffen kunnen onderdelen aantasten of vervuilen. Daarom moet het afvalwater eerst behandeld worden.

Monitoring en onderhoud

Digitalisering sijpelt ondertussen ook door in sanitaire installaties. Monitoring is niet enkel belangrijk voor het legionellabeheer, maar ze helpt ook het onderhoudspersoneel efficiënter in te zetten. Gebouwbeheersystemen en fabrikanttechnologie maken het mogelijk om temperaturen, circulatie en lekken op te volgen.

Sensoren detecteren abnormale situaties, zoals lekkages, en sturen automatisch een signaal naar bijvoorbeeld de onderhoudscoördinator. Bij elektronische kranen kunnen parameters als looptijd, sensorbereik, spoelmomenten en kalenderinstellingen worden ingesteld, waardoor het verbruik en beheer beter controleerbaar worden.

Net als andere technische installaties vragen ook sanitaire toestellen regelmatig onderhoud. Hoe vaak dat nodig is, staat beschreven in de 'Onderhoudsgids voor duurzame gebouwen' van Buildwise.

Periodieke spoeling

Naast monitoring speelt periodieke spoeling een belangrijke rol in het beheer van publiek sanitair. Als kranen, douches of toiletten langere tijd niet worden gebruikt, kan het water stagneren. Bij kranen en douches kan daarom een automatische spoeling worden ingesteld. Dat kan vanop afstand door de gebouwbeheerder gebeuren, op basis van tijd, temperatuur of gebruik. Zo wordt het water regelmatig ververst en blijft de drinkwaterkwaliteit behouden.

Ook bij toiletten is spoelen nuttig: het voorkomt stagnatie én houdt de sifon gevuld, waardoor geurhinder wordt vermeden. Dat is vooral belangrijk in ruimtes die weinig worden gebruikt, zoals feestzalen. Aangezien koudwaterleidingen geen circulatieleiding hebben, kan een debietmeter vaststellen of er voldoende waterverbruik is geweest. Is er geen doorstroming, dan kan automatisch worden gespoeld.

Hoewel er dus heel wat oplossingen zijn om water te besparen - met monitoring als sleutelelement - betekent minder water niet altijd beter. Hierdoor kunnen geurhinder, verstoppingen en hygiëneproblemen ontstaan. Daarom moet er telkens gezocht worden naar de juiste balans tussen comfort, hygiëne, duurzaamheid en technische betrouwbaarheid.

Met dank aan Delabie, Geberit en Hansa.